College 2: Hoe werkt een orgel?

Terwijl andere instrumenten 'direct' bespeeld kunnen worden, zoals violen en blokfluiten, kan dat bij toetsinstrumenten niet. Zelfs bij het eenvoudigste onder de toetsinstrumenten, het clavichord, worden de snaren niet met de hand bespeeld, zoals bij een harp, maar indirect via aan de toetsen aangebrachte 'tangenten'. Orgels zijn daarmee vergeleken zelfs regelrechte machines. Hoe werken die machines eigenlijk? En: is het orgel door de tussenkomst van al die technologie nog wel een muziekinstrument? Daarover gaat het college op 14 februari.

 

Ktebisios, Theophilus

We weten dat het orgel in de derde eeuw voor Christus is uitgevonden door een Egyptische kapperszoon: Ktebisios. Zijn uitvinding was meteen al enorm complex: om de lucht die nodig was voor de pijpen onder druk te houden, gebruikte hij in zijn orgel water. Het laat zich raden dat dergelijke 'hydraulische' orgels op den duur plaats moesten maken voor orgels waarbij de druk 'gewoon' door gewichten op balgen werd gecreëerd. Voor het overige veranderde het orgel de eerste 1000 jaar van zijn bestaan echter bijna niet. Daarmee toont het een belangrijk aspect van de donkere middeleeuwen: er was van enige ontwikkeling op vrijwel geen enkel terrein werkelijk sprake.

 

Henri Arnaut de Zwolle, Arnold Schlick

Een signaal dat verandering aankondigde klonk pas in de 12de eeuw, in de teksten van monnik Theophilus. We weten dat orgels in zijn tijd al in kerken stonden, maar het is onwaarschijnlijk dat ze heel populair waren in de eredienst: de beweging van de Moderne Devotie verzette zich tegen orgelmuziek tijdens de mis. De daarop volgende belangrijke bronnen zijn de teksten van Henri Arnaut de Zwolle (rond 1440) en Arnold Schlick (1511) - waarbij we in Schlick al een echte Renaissanceman herkennen.

 

Renaissance en Barok

Technologie in muziekinstrumenten brengt een merkwaardig probleem met zich mee: je kunt niet, zoals op een viool of blokfluit, de toonhoogte van je instrument aan de muziek aanpassen, maar je moet de toonhoogtes van alle snaren dan wel pijpen van te voren bepalen en dus fixeren. Dat is een probleem: de natuurwetten maken het onmogelijk alle tonen zuiver te stemmen. Het is spannend om te volgen hoe de muzikale praktijk het denken over orgelstemming bepaalt. In de Middeleeuwen vond men bijvoorbeeld de stemming die Pythagoras bedacht had heel bruikbaar: orgelmuziek bestond destijds uit lange melodielijnen, boven een 'bourdon', een lage voortdurende toon.

 

Middentoon

In de 16de eeuw echter begon men ook akkoorden te spelen. Sindsdien zijn er honderden stemmingssystemen ontwikkeld: bij akkoorden klinken tonen tegelijk en niet alleen maar meer na elkaar, waardoor valsigheid onderling extra hoorbaar wordt. Een van de bekendste oplossingen is de zogenaamde Middentoonstemming. Het Van Straten-orgel in het Orgelpark heeft zo'n stemming.

 

Van het oudste orgel van Nederland, in 1479 gebouwd door Peter Gerritsz voor de Nicolaïkerk in Utrecht, zijn veel onderdelen bewaard gebleven: de orgelkast bijvoorbeeld (die momenteel bewaard wordt in de Koorkerk in Middelburg), maar ook allerlei technische elementen en een aantal pijpen. Al deze materialen waren uitgangspunt voor de reconstructie van de staat van het orgel in 1479, die de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in samenwerking met het Orgelpark in 2012 voltooide. De reconstructie is gemaakt door Orgelmakerij Reil. Foto: Wim S. Ros.

 

19de en 20ste eeuw

De ontwikkeling van muzikale gewoontes leidde met name na 1800 tot wijziging van de orgelmachinerie. Was die tot die tijd nog redelijk overzichtelijk gebleven, met tussen toets en pijp een tamelijk simpel mechaniek, nu ging dat veranderen. Men wenste bijvoorbeeld meer grote pijpen op orgels samen te kunnen laten klinken, en dat betekende dat orgels veel meer lucht verbruikten dan voorheen - bovendien stond die lucht onder hogere druk. De rationalisatie van de 19de eeuw bood oplossingen: tussen toets en pijp probeerde men al kort na 1851 elektriciteit, en vanaf ongeveer 1875 'pneumatiek'. Al die termen en begrippen komen in dit college aan de orde.

Word
Gast
vriend

Word Vriend of GastVriend van het Orgelpark

Bezoek alle Orgelpark concerten voor slechts 70 euro per jaar. Daarmee helpt u ons om het orgel een nieuwe plaats te geven in het actuele muziekleven en geeft u jong talent de kans op te treden in een bijzondere ambiance.

Lees meer
Muziekspeler
Kies een muziekstuk