College 5: Cage, Messiaen en luidsprekers

Muziek uit de 20ste eeuw klinkt vaak bepaald 'anders' dan die uit de 19de eeuw. Waardoor dat komt, bespreken we vandaag aan de hand van compositietechnieken en musiceeropvattingen. Wat zijn de rode lijnen in de orgelmuziekgeschiedenis van de afgelopen honderd jaar? Zijn er wellicht per orgelsoort muziekvormen ontwikkeld? We gaan het verhaal langs door te letten op twee componisten (John Cage, Olivier Messiaen) en op een uitermate belangrijke stroming in de orgelkunst: die van de live elektronische muziek.

 

John Cage

Hij was een van de belangrijkste componisten van de 20ste eeuw, zo niet dé belangrijkste: John Cage. Geïnspireerd door Arnold Schönberg en diens rationele oplossing voor het probleem van de 19de-eeuwse muziek, maar ook door de lessen van zijn Zen-meester Suzuki, heel goed beseffend dat hij een Westerling was, zonder dat dat van hem hoefde te betekenen dat het Oosterse daarom niet tot volle bloei zou kunnen komen, en bijzonder helder denkend bovendien, zijn publiek steeds weer terugbrengend bij een simpel feit: muziek is geluid. Wat betekent dat? 'Ik houd van de activiteit van geluid. Het hoeft voor mij niets anders te doen dan klinken. Het hoeft niets te pretenderen. Het hoeft niets.' Terug naar de essentie dus - en dan nadenken.

 

Olivier Messiaen

Iemand die heel anders nadacht, maar daarbij ook Oosterse en Westerse aspecten integreerde, was John Cage's tijdgenoot Olivier Messiaen. Europeaan, katholiek, en daardoor behoudender - tegelijk totaal gericht op het maken van muziek, en daardoor een verfijning bereikend die elders in de 20ste-eeuwse muziek zeldzaam bleef. Bij Messiaen zien we een heel andere reactie op Schönberg dan bij Cage: hij boog het idee van het maken van nieuwe reeksen (van toonhoogtes, van klankkleuren, van toonlengtes) om om er zijn eigen muzikale taal mee te bouwen. 

 

Olivier Messiaen (1908-1992)

 

Live elektronica

Overeenkomst tussen Cage en Messiaen: een grote voorkeur voor musiceren zonder partituur. Wel precies weten hoe je muziek maakt, en dat dan daarna zonder veel verder overleg doen. Precies die combinatie kenmerkt na de Tweede Wereldoorlog de eerste muziek die met luidsprekers wordt gemaakt: elektronische instrumenten maken het mogelijk te componeren met klank in plaats van met noten. Opeens lijkt hetgeen een componist doet sprekend op wat organisten al eeuwenlang doen: ze musiceren - al uitvoerend ontstaat nieuw werk. Nóg zoiets: wie met live elektronica werkt, werkt met machines. Net als organisten al eeuwenlang gewend zijn. Geen wonder dus dat orgel en live elektronica prima samengaan.

 

Voorbereiding

• John Cage over stilte
• ASLSP in Halberstadt
• Olivier Messiaen improviseert

 

NA HET COLLEGE

Als praktisch hulpmiddel bij het onthouden en recapituleren van wat we op dinsdag 7 maart hebben behandeld, is hier de presentatie nog eens te bekijken en beluisteren. 

Presentatie (in pdf-formaat, zonder de geluidsvoorbeelden)
• Cursus Orgelkunde 2017 / College 5 / Klankgeschiedenis tot 1850

Word
Gast
vriend

Word Vriend of GastVriend van het Orgelpark

Bezoek alle Orgelpark concerten voor slechts 70 euro per jaar. Daarmee helpt u ons om het orgel een nieuwe plaats te geven in het actuele muziekleven en geeft u jong talent de kans op te treden in een bijzondere ambiance.

Lees meer
Muziekspeler
Kies een muziekstuk