Bach: het Orgelb├╝chlein gecompleteerd (18 mei)

Bijna is Bachs boekwerk voltooid: William Whitehead en zijn "Orgelbüchleinproject"

 

Het idee klinkt haast absurd. Een concert van zeven uur, waarbij het publiek 164 koraalvoorspelen te horen krijgt, van elk zo’n anderhalve minuut. Toen de Britse componist en organist William Whitehead begon aan zijn omvangrijke “Orgelbüchleinproject” wist hij dat hij buiten de gebaande paden zou treden. Zijn doel: Johann Sebastian Bachs boekwerk voltooien. Bach had bedacht dat het Orgelbüchlein 164 koraalbewerkingen zou moeten bevatten, maar de teller bleef bij hem steken op 46. Whitehead vroeg componisten uit heel Europa 164 – 46 = 118 stukken te schrijven in uiteenlopende stijlen. Op 18 mei vindt de eerste complete uitvoering van het project plaats in het Orgelpark.

 

Ruim tien jaar geleden gaf Whitehead les op een zomerschool voor jonge organisten, de Oundle for Organists. Tijdens een platformconcert speelde een 16-jarige student een eigen compositie. “Het was een kort stuk geïnspireerd op Bachs Orgelbüchlein,” vertelt Whitehead. “Ik dacht: als deze jongen een prachtige hymne in Bachs stijl kan schrijven, waarom komen wij professionele organisten dan niet samen en maken we Bachs gigantische, onvoltooide collectie af?”

 

Luther

Bach begon met zijn collectie rond 1713. Hij wilde een voorraad korte bewerkingen van Luthers-protestantse kerkliederen aanleggen voor alle zon- en feestdagen van het jaar. Hij nam een stapel muziekpapier en schreef op elk blad de titel van een kerklied. Maar van de 164 pagina's die Bach wilde vullen, zijn er nog 118 blanco. “De werkwijze was typisch Bach. Hij maakte een duidelijke planning en schreef de titels vooraf dus ook al op.” Waarom hij toch stopte met het boekwerk, is niet bekend.

 

 

William Whitehead (1970) is organist, componist en leraar. Hij geeft les op de Universiteit van Oxford en van Cambridge. Sinds 2006 is hij curator van het Orgelbüchleinproject, dat uitgevoerd wordt in samenwerking met de European Commission Representation for the UK. 

 

Reggae

De “gaten” worden nu gevuld door de componisten die Whitehead benaderd heeft. Zo doet de minimalistisch componerende Laurens de Man uit Nederland mee, en de Deense Poul Ruders, die gecompliceerde stukken schrijft. Maar ook muzikanten die Whitehead niet benaderde, konden via de website van het project een stuk inzenden. De voorwaarden: het mag maximaal vijf minuten duren en moet voor solo orgel met pedaal zijn. En omdat de voorspelen gemiddeld anderhalve minuut duren, moeten ze heel compact zijn. “De stukjes hebben amper vlees, vooral bot,” legt Whitehead uit. “Bach kon als de beste in korte tijd een melodie neerzetten. De Nederlandse Louis Andriessen doet dat ook met gemak. Sommige andere componisten zijn gewend in grote, gestructureerde vormen te denken. Voor hen was dit een uitdaging.” Zo ontstond een modern en eclectisch project, met daarin jazz, minimalisme, atonale voorspelen, spirituele muziek en zelfs reggae. Whitehead: “Ik zie het als een soort encyclopedie van de muziekstijlen anno nu, in combinatie met de stukken van Bach zelf.”

 

Opgave voor de luisteraar

Op de dag van het interview bezoekt Whitehead het Orgelpark voor het eerst. Hij speelt met het idee om het publiek tijdens de uitvoering rond te laten lopen door de ruimte en ze de zaal in en uit te laten hoppen. Een ander plan: een publieksstemming organiseren, waarbij bezoekers kunnen aangeven welk koraalvoorspel ze het mooist vinden, of het lastigst om naar te luisteren. “Het wordt een opgave voor de luisteraar,” geeft Whitehead toe. “Normaal hoor je stukken van 15 tot 40 minuten, nu moet je in een ander ritme komen. Als je even de zaal inkijkt, heb je de helft van het stuk waarschijnlijk al gemist,” lacht hij.

 

In het moment zijn

Ook voor de organisten is het zaak de aandacht vast te houden. “We moeten helemaal in het moment zijn, het publiek grijpen vóór onze vingers de toetsen raken.” Met “we” bedoelt Whitehead zichzelf, de Nederlander Laurens de Man, en de Britten Tom Bell en John Scott Whiteley. De vier organisten zullen elkaar afwisselen. Het plan is bijvoorbeeld twee Bachstukken te spelen, daarna drie hedendaagse, dan weer Bach, en zo verder. “Het lijkt me geweldig als Laurens boven op het Utopa Barokorgel speelt, en dat ik meteen daarna op het symfonische orgel mijn stuk inzet. Alsof de orgels tegen elkaar praten. Zo beweegt het geluid door de zaal.”

 

Vuurdoop

In het Orgelpark vindt de vuurdoop plaats van het complete Orgelbüchleinproject. In 2020 staat Duitsland in de planning, ook Frankrijk en Engeland zijn geïnteresseerd. Waarom het Orgelpark de primeur heeft? “Omdat we al jaren geweldige partners zijn,” zegt Whitehead. “Het gaat om zeven uur muziek. Daarvoor heb je ruimdenkende mensen nodig. Het Orgelpark geeft me alle vrijheid. Heel fijn, want het kan mij niet gek genoeg. Misschien vraag ik de bezoekers hun slaapzak wel mee te nemen.” 

 

Auteur Bente Schreurs (1994) is freelance journalist en schrijft voornamelijk human interest- verhalen over culturele onderwerpen als muziek, mode en reizen. 

 

 

 

 

Word
Gast
vriend

Word GastVriend van het Orgelpark

Bezoek alle Orgelpark concerten voor slechts 70 euro per jaar. Daarmee helpt u ons om het orgel een nieuwe plaats te geven in het actuele muziekleven en geeft u jong talent de kans op te treden in een bijzondere ambiance.

Lees meer

Stichting Utopa actualiseert en stimuleert creatieve talenten van mensen

Lees meer
Muziekspeler
Kies een muziekstuk