Geluidspionier Paul Panhuysen (22 september)

Kunstzinnig spelen met getallen: Paul Panhuysen

 

 

Beeldend kunstenaar Paul Panhuysen (1934-2015) was vooral bekend vanwege zijn snareninstallaties. Dat waren in de regel monumentale werken, waarin beeld en geluid onverbrekelijk met elkaar verbonden waren. Dat gold ook voor muziekstukken die hij maakte. Vier leden van Ensemble MAZE voeren een aantal daarvan uit in het Orgelpark, op 22 september, om 20.15 uur.

 

Over het werk en de ideeën van kunstenaar Paul Panhuysen verscheen in 2009 een boek, getiteld Le jeu et les règles: ‘Het spel en de regels’. Die vijf woorden sommen heel precies op hoe hij zijn werk benaderde: als een spel waarvoor hij regels bedacht. De regels waren getalssystemen, zoals de Gulden Snede en de Fibonacci-reeks, en magische vierkanten waarin getallen op verschillende manieren gerangschikt kunnen worden. Daarmee maakte hij werken als A Magic Square of 5 to Look at (2003; een vloerpatroon van vijf bij vijf meter) en Eight Double Sudokus (2010, een serie zeefdrukken op basis van de populaire puzzel, die een speciale variant is van een magisch vierkant).

 

Magisch vierkant

In 1997 publiceert Panhuysen Number Made Visible, een boek over een magisch vierkant van 8 bij 8 vlakken dat ontworpen was door Benjamin Franklin. Daarin laat hij zien hoe hij regels toepast. In het vierkant zijn de getallen 1 tot en met 64 zo verdeeld dat horizontale en verticale rijen en de diagonalen ieder steeds dezelfde som opleveren. Panhuysen toont wat er gebeurt als de vlakken met elkaar verbonden worden volgens een simpel, oplopend telsysteem. Hij begint met het vlak met het getal dat het minst verschilt van 64, dus 1, dan volgt het vlak met een verschil van 2, en zo door tot 64. Bij het boek zitten een blad met 64 gaatjes en een veter. Je kunt de veter volgens de instructies door de gaatjes rijgen. Zo ontstaan vanzelf patronen van lijntjes, waarvan sommige regelmatig uitpakken, andere heel wanordelijk ogen. Een stap naar een volgend interval kan een totaal ander patroon opleveren.

 

Vormen en kleuren

In zijn beeldende werken bepaalde Panhuysen met één magisch vierkant de verdeling van vormen (zoals rechte en kromme lijnen) over het totale vlak; en met een ander de kleuren die de vormen konden krijgen. Door ze over elkaar te leggen gaf hij vormen verschillende kleuren. Kleine veranderingen die hij aanbracht in die combinaties zorgden voor verschuivingen in de onderlinge verbanden, waardoor patronen binnen het totaalbeeld ingrijpend konden veranderen. Zo toverde hij getalssystemen om in speelse vormen. Wat hem daarin aantrok, was dat hij het resultaat van die wijzigingen van tevoren niet kon voorspellen. Elke nieuwe uitkomst was weer een verrassing voor hem.

 

 

Fragment van Eight Double Sudokus, zoals tentoongesteld in De Pont in Tilburg

 

 

A Magic Square of 5 to listen to

Daarnaast realiseerde Panhuysen zich dat hij diezelfde systematische methodiek kon toepassen op de ordening van toonhoogte, klankkleur en tijdsduur. Met andere woorden, hij kon er mee componeren. Zo maakte hij A Magic Square of 5 to Listen to. Gebaseerd op dezelfde getallenreeksen veranderde hij een vierkant in een chronologische lijn. Dat geldt ook voor de Eight Double Sudokus, die in 2012 in museum De Pont in Tilburg tentoongesteld werden. Panhuysen vertaalde kleuren en vormen naar combinaties van toonhoogten. Op piano ingespeeld waren die stukken tijdens de expositie te horen. Vier jaar later realiseerde hij, ook op basis van sudoku’s, het werk Oog en Oor: een ontwerp voor de informatiezuil van de Rietveldbushalte in Eindhoven. De getallenreeksen waarmee hij het beeld bepaald had, waren omgezet in korte composities voor het Stadscarillon op het nabijgelegen gemeentehuis. Een aantal van die composities heeft MAZE bewerkt voor het instrumentarium van het Orgelpark. Tijdens de uitvoering wordt in een projectie de opbouw van een sudokupaneel vertoond. Voor A Magic Square of 5 to Listen to schreef Panhuysen instructies voor tijdsduur, hoogte en volgorde van de tonen, en timbre. Die heeft Ensemble MAZE uitgewerkt tot een speelbare partituur. 

 

Warren Burt

Toen de Australische componist Warren Burt in 2001 bij Panhuysen op bezoek was, zag hij het boek Number Made Visible. Hij kwam met het idee om een aantal patronen om te zetten in muziek met Coagula, software die beelden automatisch vertaalt in geluid. Het werden 63 geluidsfragmenten waarmee hij microtonale stukken maakte. Het bracht hem op het idee om Coagula los te laten op π en √2, uitgeschreven als getallen. Het resulteerde in twee stukken, die hij Number Made Visible Made Audible noemde. In het concert speelt MAZE eigen interpretaties van patronen uit het boek, in combinatie met Warren Burts verklanking op computer van π en √2.

 

The Birds

In The Birds gebruikt MAZE tenslotte een video die Panhuysen maakte van een rumoerige meeuwenkolonie in natuurgebied De Malpie ten zuiden van Eindhoven als uitgangspunt voor muziek, waarin ze reageren op de beelden en de klanken van de vogels. In zijn partituur bepaalde Panhuysen, door toepassing van een getallenreeks de tijden waarop vier musici spelen, pauzeren en in welke combinatie ze musiceren. De video fungeert hierin als een van de spelers.

 

 

Auteur René van Peer is muziekjournalist, bekend van onder meer VPRO-programma's als Café Sonore, het Muziekgebouw aan ’t IJ en het Holland Festival.

Word
Gast
vriend

Word GastVriend van het Orgelpark

Bezoek alle Orgelpark concerten voor slechts 70 euro per jaar. Daarmee helpt u ons om het orgel een nieuwe plaats te geven in het actuele muziekleven en geeft u jong talent de kans op te treden in een bijzondere ambiance.

Lees meer
Muziekspeler
Kies een muziekstuk