Super Librum: Hellums Paasspel (10 april)

DIT CONCERT IS GEANNULEERD IVM DE MAATREGELEN OM DE VERSPREIDING VAN HET CORONAVIRUS TE VOORKOMEN.

 

Opstanding bezongen in middeleeuws muziektheater

 

Ensemble Super Librum voert op 10 april een van de oudst bekende Paasspelen uit. Het werd gevonden in een middeleeuws missaal dat ooit gebruikt werd in het klooster van Hellum. Sindsdien heet het Hellums Paasspel: het beeldt de ontdekking uit van het lege graf van Jezus na zijn verrijzenis. Het wordt omkleed met allerlei gezangen.

 

“Het Hellums Paasspel is een spel dat kloosterlingen met Pasen voor elkaar opvoerden tijdens de metten”, zegt Jankees Braaksma, die het Paasspel met Super Librum voor het eerst uitvoerde in 2001. In het Orgelpark is de hoofdrol voor enkele zangeressen, begeleid op middeleeuws orgel, fluit en carillon.

 

Muziektheaterstukje

Het Paasspel is een muziektheaterstukje dat uitbeeldt hoe de drie Maria’s op de derde dag na de kruisdood van Christus naar zijn graf gaan en daar ontdekken dat hij er niet meer is. Het begeleidde een gebruik aan het eind van het ochtendgebed op Paaszondag. Daarin haalde de priester kruis en hostie, symbolen van de verlosser en zijn dood die op Goede Vrijdag weggeborgen waren, tevoorschijn. Zo maakte hij voor iedereen aanschouwelijk dat Christus verrezen was.

“Er zijn Nederlandse Paasspelen bekend uit de dertiende en veertiende eeuw”, vertelt Braaksma. “Dit is een van de oudere, uit de twaalfde eeuw. Het is vrij kort. Later werden ze steeds langer en uitgebreider, met regieaanwijzingen en meerdere personages. Die konden wel twee uur duren, en groeiden uit tot de wagenspelen.”

 

Het orgel dat Super Librum op 10 april bespeelt is gebouwd door Winold van der Putten

 

Gregoriaans

Braaksma kwam tijdens zijn studie blokfluit aan het conservatorium van Groningen in aanraking met vroeg liturgisch repertoire toen hij in Zwitserland middeleeuwse muziek studeerde bij de Schola Cantorum Basiliensis. “Ik heb daar Gregoriaans gezongen. Zelf ben ik niet religieus, maar ik vind dat repertoire prachtig en ben me erin gaan verdiepen. Terug in Nederland hoorde ik van Jos Hermans, hoogleraar westerse handschriftkunde en boekwetenschap aan de Rijksuniversiteit te Groningen, dat er in de provincie Groningen nogal wat bewaard gebleven was, waaronder het oudste muziekmanuscript in Nederland. Oorspronkelijk afkomstig uit het klooster bij Hellum bleek het bewaard te zijn in het Catharijne Convent in Utrecht. Het staat daar opengeslagen op het Paasspel.”

 

Neumen

De melodie van het Paasspel staat in het handschrift genoteerd in neumen. Die geven geen absolute toonhoogten weer maar bewegingen. Met behulp van Ike de Loos, expert op het gebied van vroege liturgische muziek, werden die neumen omgezet naar notenschrift. Hij laat de melodie zingen door vrouwen terwijl hij zelf het orgel bespeelt. Het instrument is gereconstrueerd aan de hand van een afbeelding in het dertiende-eeuwse Rutland Psalter. “Het is Pythagoreïsch gestemd, in reine kwinten. De secunden zijn heftiger dan wat we in de westerse stemming gewend zijn. Het orgel wordt aan beide kanten aangeblazen door twee balgen.”

 

Rutland Psalter

Braaksma: “In improvisaties anticipeer ik in parallelle kwinten op de melodie die gezongen gaat worden. De zang zelf begeleid ik met een bourdon. Bij deze uitvoering hebben we ook een dubbelfluit en een klokkenspel dat met hamers bespeeld wordt. Op de afbeelding uit het Rutland Psalter staat ook zo’n carillon afgebeeld. Als de klokken zich bij het orgel voegen, klinkt het alsof de hemel opengaat. Boventonen worden versterkt, een verschijnsel dat wel omschreven werd als ‘dichterbij de hemel’, met andere woorden ‘Christus is opgevaren.’”

 

Rudolf Agricola, geportretteerd door Lucas Cranach der Ältere

 

Groningen

Het is volgens Braaksma niet verwonderlijk dat dit missaal uit Groningen komt. Vanwege de vruchtbare grond was het een gebied dat zich bij uitstek leende voor het stichten van kloosters. Zo was het voormalige Groningse klooster Aduard destijds de grootste en welvarendste abdij van Europa. Daardoor kon het klooster veel mensen onderhouden, die het land bewerkten, vee hoedden en dijken bouwden om het zeewater te weren. “Het klooster was ook een centrum voor cultuur. De kerk was een voorname broodheer voor componisten en koorzangers. In Aduard was Rudolf Agricola actief, componist en een vooraanstaand humanist die met Erasmus van gedachten wisselde. Toen Aduard tijdens de Reformatie aan het einde van de zestiende eeuw grotendeels verwoest werd, heeft een van de broeders een kist vol boeken met preken, psalmen en een stukje muziek gepakt, en is daarmee naar Emden gevlucht. Zo is er nog het een en ander bewaard gebleven.”

 

Origineel?

Hoe dicht de uitvoering van Super Librum bij het origineel staat kan Braaksma niet zeggen. “Je kunt nooit precies zeggen hoe het geweest is. Mensen vinden het prettig om zich daar een voorstelling van te maken, om in hun verbeelding terug te gaan naar vroeger. Het enige dat je kunt doen, is respectvol omgaan met het materiaal.”

 

Auteur: René van Peer

Word
Gast
vriend

Word GastVriend van het Orgelpark

Bezoek alle Orgelpark concerten voor slechts 80 euro per jaar. Daarmee helpt u ons om het orgel een nieuwe plaats te geven in het actuele muziekleven en geeft u jong talent de kans op te treden in een bijzondere ambiance.

Lees meer

Stichting Utopa actualiseert en stimuleert creatieve talenten van mensen

Lees meer
Muziekspeler
Kies een muziekstuk