Bach: het Orgelb├╝chlein gecompleteerd (18 mei)

164 koraalvoorspelen op één dag

 

Het Orgelpark heeft de primeur van de integrale uitvoering van het Orgelbüchlein Project van de Engelse organist en componist William Whitehead: een marathon op zaterdag 18 mei, met 'instapmomenten' om 12.00, 16.00 en 20.15 uur. Whitehead nam het op zich om het ‘orgelboekje’ van Johann Sebastian Bach te completeren. Bach had honderdvierenzestig bladzijden ingeruimd voor preludes op basis van Lutheraanse kerkgezangen, waarin hij de indeling van het kerkjaar volgde. Hij voltooide er slechts zesenveertig. Korte stukken, van hooguit vijf minuten. Om de blanco pagina’s op te vullen, startte Whitehead twaalf jaar geleden met dit project.

 

Whitehead vroeg componisten stukken te schrijven op basis van de hymnen die Bach gekozen had, maar waar hij niet aan toegekomen was. Ook Nederlandse componisten hebben eraan bijgedragen, zoals Louis Andriessen, Ad Wammes, Jacques van Oortmerssen, Dick Koomans, Piet Kee en Hayo Boerema. Met alles bij elkaar ruim zeven uur muziek gaat de marathon zo'n elf uur in beslag nemen. De werken worden uitgevoerd door vier organisten. Naast Whitehead zelf zijn dat Tom Bell, John Scott Whiteley en Laurens de Man.

 

 

William Whitehead (1970) is organist, componist en leraar. Hij geeft les op de Universiteit van Oxford en van Cambridge. Sinds 2006 is hij curator van het Orgelbüchleinproject, dat uitgevoerd wordt in samenwerking met de European Commission Representation for the UK. 

 

Kerkgezangen

“In het Orgelbüchlein verzamelde Bach inleidingen die hij componeerde op kerkgezangen”, zegt Whitehead. “Er waren duizenden van dergelijke gezangen. Pragmatisch als hij was, koos hij hymnen die populair waren. Hij maakte ook keuzes gebaseerd op persoonlijke voorkeuren. Zo had hij een speciale belangstelling voor hymnen die gezet waren op oude teksten. Beide zie je terug in de selectie die hij maakte. Elke prelude in het Orgelbüchlein is een uitwerking van de melodie van het betreffende gezang. Er zitten briljante stukjes tussen die helemaal op zichzelf kunnen staan. Andere zijn meditatief van karakter. Het manuscript van Bach is verkrijgbaar in een facsimile-uitgave. Op de ene pagina zie je een prelude in zijn prachtige handschrift. Andere zijn blanco, alleen de titel van het bedoelde kerkgezang staat erop vermeld. Die vragen er gewoon om gevuld te worden.”

 

Eigentijds

Whitehead wilde dat eigentijdse componisten een eigen stempel zouden drukken op de bestaande melodieën. Hij nodigde componisten uit, plaatste een open oproep op een speciale website. De stukken moesten wel aan een paar regels voldoen. Net als de preludes in het Orgelbüchlein mochten ze niet langer zijn dan vijf minuten, en mochten er geen herhalingen in zitten. “Het is een fascinerende onderneming geweest om mensen over te halen muziek aan dit project bij te dragen”, zegt Whitehead. “Het is een hedendaagse kijk op oude muziek geworden, een staalkaart van de stijlen die je tegenwoordig in gecomponeerde muziek kunt tegenkomen. Daar zitten sterke verschillende stijlen tussen. Minimal music, atonale muziek, zelfs jazz en reggae. Thomas Ospital heeft een stuk geschreven in een afwijkende stemming. Het stuk van Loïc Mallié heeft een uiterst langzaam tempo. Sommige componisten hebben meerdere stukken geschreven. De Russische componist Gaik Abojan is daar heel ver in gegaan. Hij heeft geprobeerd om voor alle ontbrekende preludes muziek te componeren. Maar bij het officieel uitgeven van de partituren in het Orgelbüchlein Project is er per prelude één componist.”

 

Choreografie

Er is nogal wat gepuzzel nodig om het concert vloeiend te laten verlopen. Laurens de Man zal voornamelijk het Utopa Barokorgel bespelen. Whitehead heeft zichzelf het Verschueren-orgel toebedeeld. Maar de organisten zullen ook rondlopen tussen de verschillende instrumenten. “Ik werk nu aan een tabel om alle bewegingen in dit ballet te coördineren”, lacht Whitehead. “Er zijn ook stukken waarin twee orgels tegelijk klinken en het publiek omgeven wordt door geluid dat door de ruimte trekt. Ook de verdeling van de composities over het concert leverde hoofdbrekens op. Ik had me kunnen houden aan de volgorde die Bach in het manuscript aanhield, maar naar het einde toe zijn er veel lege pagina’s. Ik heb dat opgelost door de volgorde te handhaven van de preludes die hij geschreven heeft. Daar heb ik de nieuwe composities tussenin gezet, ook al om variatie aan te brengen in het programma.”

 

Top-2000

Luisteren wordt een intense maar plezierige ervaring, volgens hem. Door de beperkte duur van elke compositie krijgt het programma een heel eigen ritme. “Het zal weg hebben van luisteren naar een Top-2000 op de radio. Je hoeft je niet steeds te concentreren. Als er een tussen zit die je niet bevalt, is die ook zo weer afgelopen. Ik vraag me af of er mensen zullen zijn die de hele marathon uitzitten...!”

 

Laurens de Man

Laurens de Man neemt veertig stukken voor zijn rekening. Hij verheugt zich erop de compositie van Jacques van Oortmerssen te spelen, een van zijn voormalige leraren, die vier jaar geleden overleed. “Van een aantal componisten merk je dat ze bekend zijn met orgels, zoals Thomas Ospital. Hij laat het Verschueren-orgel spannende zwevingen produceren door gebruik te maken van microtonale effecten. Het stuk van Jacques heeft een prachtige gelaagde structuur. Het klinkt heel mooi en aangenaam. Nico Muhly heeft een uitgesproken fris stuk geschreven. Het wordt een bonte toestand.”

 

Auteur: René van Peer

 

 

 

 

 

 

 

 

Word
Gast
vriend

Word GastVriend van het Orgelpark

Bezoek alle Orgelpark concerten voor slechts 80 euro per jaar. Daarmee helpt u ons om het orgel een nieuwe plaats te geven in het actuele muziekleven en geeft u jong talent de kans op te treden in een bijzondere ambiance.

Lees meer

Stichting Utopa actualiseert en stimuleert creatieve talenten van mensen

Lees meer
Muziekspeler
Kies een muziekstuk