2018 College 2: Digitale barok?! Kan dat wel?

Hoe orgels basaal werken, hebben we vorige week gezien. Deze week koppelen we die kennis aan hoe het Utopa Barokorgel werkt. Niet alleen als 'barokorgel', dus als instrument waarbij de organist al spelend via mechanieken allerlei ventielen opent, maar ook als 'hyperorgan', dus als instrument waarbij digitale technologie de 'interface' vormt 'tussen toets en pijp'. 

 

Springlade

Bij barokorgels wordt de wind (lucht) met keilvormige balgen onder (lichte) druk gebracht, vervolgens via houten windkanalen naar de windlade(n) gebracht, om daar te wachten tot de organist ventielen in de windlade opent. De organist moet bij barokorgels altijd twee ventielen openen voordat een pijp klinkt. Met het toetsventiel geeft de organist de wind toegang tot pijpen van een bepaalde toonhoogte, met het registerventiel toegang tot pijpen van dezelfde klankkleur. Alleen de pijpen die zowel tot de gewenste toonhoogte als tot de gewenste klankkleur behoren, zullen klinken.

Meestal hebben barokorgels 'sleepladen'. Sleepladen zijn windladen, waarbij de registerventielen de vorm hebben van lange latten. De organist sleept die heen en weer door aan de bijbehorende registerknoppen te trekken. 

Het Utopa Barokorgel heeft daaraan nauw verwante 'springladen'. Daarbij opent de organist door aan een registerknop te trekken een hele reeks ventieltjes in één keer. Hoe dat werkt, en waarom het Utopa Barokorgel springladen heeft, komt in dit college aan de orde. 

 

Schatgraven

De crux van de springlade is dat elke pijp een eigen ventiel heeft. Dat kan - zoals hierboven beschreven - geopend worden als onderdeel van een groep (bijvoorbeeld door een registerknop te bedienen). Maar het kan ook als individueel ventiel via een kleine elektromagneet zelfstandig geopend worden. Elke pijp kan daardoor met elke andere pijp in elke denkbare volgorde gecombineerd worden. Dit ontlokt aan het historische klankpalet klanken die niet eerder mogelijk waren. Fascinerend: dergelijke klanken zijn dus in elk oud orgel verborgen! Het Utopa Barokorgel is het eerste dat daarnaar schatgraven mogelijk maakt. 

 

Jacob Lekkerkerker

Organist is deze week Jacob Lekkerkerker. Hij heeft intensief meegewerkt aan de totstandkoming van het Utopa Barokorgel, en dan met name ten aanzien van het ontwerp van de digitale speeltafel. 

 

De handtekening van Zacharias Hildebrandt, de orgelmaker wiens werk als inspiratiebron en ijkpunt fungeerde bij het ontwerp en de bouw van het Utopa Barokorgel. Foto: Ibo Ortgies/Orgelpark.

 

Voorbereiden

Voorbereiden gaat het best door veel naar (orgel)muziek te luisteren en, in het geval van dit college, over orgelbouw te lezen. Een aanrader zijn de boeken Inleiding tot de Orgelbouw (onder redactie van Teus den Toom; nog steeds verkrijgbaar) en Het Orgel van Friedrich Jakob (klik HIER voor enkele bladzijden daaruit).

 

Terugkijken

Update van dinsdagavond 17 april 2018: klik HIER om de dia's nog eens te bekijken en de bijbehorende muziekfragmenten te beluisteren. In de drie fragmenten zijn de organisten Willem Hendrik Zwart te horen (Bovenkerk Kampen, samenzangbegeleiding), Franz Danksagmüller (St.-Jacobikirche Lübeck, het begin van Ligeti's Volumina) en Ben van Oosten (Grote Kerk Breda, orgelbewerking van de Sinfonia uit Bachs cantate 29 door Marcel Dupré).

Organist Jacob Lekkerkerker improviseerde alle muziek in dit college.

 

Word
Gast
vriend

Word GastVriend van het Orgelpark

Bezoek alle Orgelpark concerten voor slechts 70 euro per jaar. Daarmee helpt u ons om het orgel een nieuwe plaats te geven in het actuele muziekleven en geeft u jong talent de kans op te treden in een bijzondere ambiance.

Lees meer

Stichting Utopa actualiseert en stimuleert creatieve talenten van mensen

Lees meer
Muziekspeler
Kies een muziekstuk