2019 College 2: klankkleur en dynamiek

Muziek is iets dat klinkt en wordt gemaakt door musici; we hebben het er vorige week al uitgebreid over gehad. Musici zijn dus belangrijker dan we in onze westerse muziekcultuur wel denken: zij bepalen hoe muziek klinkt. Voor organisten geldt dat zelfs in de overtreffende trap, omdat elk orgel weer anders is, en omdat componisten onmogelijk kunnen voorzien op welke orgels hun werk zal klinken. Vandaag staan we stil bij de verreikende (en verrijkende) consequentie daarvan: een organist moet op elk orgel opnieuw bepalen welke klankkleuren het best bij de te maken muziek passen.

 

Dat elk orgel anders is, is snel en gemakkelijk gezegd. Is het wel echt zo? Er zijn immers - wat we noemen - orgeltypen, bijvoorbeeld het 'orgeltype van Johann Sebastian Bach', gerepresenteerd door orgels die in de tijd en in de regio van Bach zijn gebouwd. Het Utopa Barokorgel is er een voorbeeld van, omdat het gebouwd is op de manier waarvan wij - in het Orgelpark - dachten dat die best eens door Bachs tijdgenoot Zacharias Hildebrandt zou kunnen zijn toegepast, ingeval we hem de opdracht tot de bouw van het instrument hadden kunnen geven. 'Procesreconstructie' noemen we dat: in plaats van een bepaald orgel na te bouwen, reconstrueren we de manier waarop de bouwer ervan werkte. 

 

Bach-orgels

De praktijk leert dat orgels die tot een bepaald orgeltype behoren behoorlijk van elkaar afwijken. Er zijn de afgelopen decennia bijvoorbeeld regelmatig orgels gebouwd die officieel 'Bach-orgel' zijn gedoopt. In Dordrecht bijvoorbeeld (in de Grote Kerk), maar ook in Wenen en in Leipzig staan Bach-orgels, in respectievelijk de Augustinerkirche en de Thomaskirche. Een wat ouder Bach-orgel staat in de Dom te Bremen, en in Leuven wordt een nieuw Bach-orgel gerealiseerd; als alles goed gaat, zal het eind dit jaar bespeelbaar zijn. Luister eens naar de orgels in Leipzig, Dordrecht, Wenen en Bremen via Youtube, en bedenk wat u van de klank ervan vindt: 

 

Leipzig 

Dordrecht

Wenen

Bremen (vanaf 4'20")

 

Onthoudt u uw meningen en uw eventuele vragen en twijfels? We gaan het er vandaag tijdens het college over hebben. Op voorhand neem ik alvast aan dat u met mij eens bent dat de instrumenten bepaald niet hetzelfde klinken. Het betekent dat 'we' wel ideeën hebben over hoe Bachs ideale orgel klinkt, maar het bepaald niet over definitief antwoord eens zijn. Wat is een Bach-orgel? We weten het streng genomen niet. Vandaar dat het Utopa Barokorgel per se geen Bachorgel heet.

 

Wat niet wil zeggen dat het Utopa Barokorgel of de genoemde Bachorgels niet prachtige orgels zouden zijn, en niet heel geschikt om Bachs muziek op te spelen. Maar het betekent wel dat hét orgel inderdaad niet bestaat. Zelfs als we een eenduidig doel nastreven als het perfecte orgel voor Bachs muziek bouwen, bouwen we steeds weer iets anders.

 

Registraties en toucher

Om deze gedachte nog een stap verder te voeren: zelfs een-en-hetzelfde orgel klinkt zelden precies als zichzelf. Daarmee bedoel ik dat organisten, verschillend als ze zijn, ieder eigen registercombinaties zullen gebruiken. De klankkleuren die een orgel kan produceren, zijn legio, en organist A kiest allicht andere combinaties dan organist B. Maar zelfs als organist A en organist B dezelfde registratie gebruiken, dan nog bestaat de kans dat het orgel anders klinkt: de ene organist heeft nu eenmaal een andere manier van toetsen aanslaan en weer loslaten dan de andere.

 

 

 

In de 18de eeuw lag een handleiding voor organisten op de speeltafel van het orgel in Ochsenhausen (Zuid-Duitsland). Het boek laat zien welke registers je het best kunt kiezen voor bepaalde muziek; én op welke klavieren je linkerhand en je rechterhand dan spelen.

 

 

 

Musicus, luisteraar, componist

Het gegeven dat muziek steeds weer anders klinkt, ook al zijn de noten dezelfde, zet ons aan het denken zet over wat muziek eigenlijk is, en welke rollen de musicus en de luisteraar daarbij spelen. Het gegeven dat orgels zo divers klinken, maakt dit inzicht confronterend: nadenken over orgelmuziek dwingt als het ware conventionele ideeën over de rollen van de componist, de musicus en de luisteraar los te laten.

 

 


 

 

Terugkijken

De presentatie die als 'onderlegger' voor dit college is gebruikt, is hier nog eens te zien in de vorm van een film. Het voordeel daarvan is dat de muziekfragmenten er in staan. Als u een fragment iets langer wilt bekijken, pauzeert u eenvoudig de film. Klik op het plaatje hieronder om de presentatie te zien:

 

 

 

Organist: Rianne Korteweg

Organist Rianne Korteweg verzorgde de muziek bij dit college. Zij speelde eerst twee Preludia in C grote terts van Johann Sebastian Bach (met de codenummers BWV 939 en BWV 999) en twee koraalvoorspelen van Dietrich Buxtehude (In Dulci Jubilo en Vater Unser); vervolgens, samen met violist Rolf de Vries, 'Regen' van Margreeth de Jong en 'Elegie' van Jozua Schravesande, alsook, solo, het Andantino van César Franck en een Pasticcio van Jean Langlais; daarna van Buxtehude de beroemde Passacaglia in d kleine terts en aan het einde van het college het Preludium in e kleine terts van Nikolaus Bruhns.

Word
Gast
vriend

Word GastVriend van het Orgelpark

Bezoek alle Orgelpark concerten voor slechts 80 euro per jaar. Daarmee helpt u ons om het orgel een nieuwe plaats te geven in het actuele muziekleven en geeft u jong talent de kans op te treden in een bijzondere ambiance.

Lees meer

Stichting Utopa actualiseert en stimuleert creatieve talenten van mensen

Lees meer
Muziekspeler
Kies een muziekstuk