2019 College 5: luisteren naar orgels

Na vier weken college weten we hoe het zit met de Westerse muziek - tenminste als we ons beperken tot de kern ervan, en dat is dat elke drieklank (een akkoord bestaat uit drie klanken immers, grondtoon, terts en kwint) zich graag ontspant in de drieklank waarvan de grondtoon een kwint lager ligt. Saaie theorie - wellicht. Maar wie begrijpt hoe dit 'mechanisme' werkt, heeft iets essentieels te pakken: namelijk het inzicht dat de kwintencirkel de sleutel is tot de Westerse muziek, inclusief vrijwel alle pop en jazz. In week vijf is het daarom tijd die kwintencirkel eens heel anders te bekijken, en er zo een breder perspectief op te krijgen: en wel als probleem bij het stemmen van orgels.  

 

Luisteren

Zoals steeds gaan we weer veel luisteren; nu met organist Maurits Bunt, eveneens afkomstig van het Codarts Conservatorium in Rotterdam. Hij improviseert graag, en dat gaan we 'gebruiken' ook: een betere manier om de drie verschillende orgelstemmingen die we in het Orgelpark hebben met het oor te leren kennen, is er niet. Die drie stemmingen zijn: de middentoonstemming van het Van Straten-orgel, de 1/5-komma stemming van het Utopa Barokorgel, en de gelijkzwevende stemming van alle andere instrumenten - inclusief The Busy Drone.

 

Bezem en stof

We hebben de thematiek al even kort bekeken in het tweede college: de vraag hoe een toetsinstrument het best te stemmen is, is te vergelijken met de vraag hoe je de troep op de vloer van een kamer zonder deur en zonder vuilnisbak het best over de vloer verdeelt. Hoe vaardig je de voorhanden bezem ook benut, echt schoon wordt het nooit. De metafoor is van orgelmaker Kristian Wegscheider, en hij heeft gelijk: als we de troep buiten ons gezichtsveld (gehoorveld) houden, dan lijkt de wereld wonderschoon; maar tegelijk weten we dat dat niet voor de hele wereld geldt. 

 

 

 

 

 

De 'temperatuur' van het Utopa Barokorgel: twaalf kwinten, waarvan er zes niet zuiver zijn...

 

 

 

Utopa Barokorgel

We gaan vandaag met name dieper in op de stemming van het Utopa Barokorgel, speciaal ontworpen door Ibo Ortgies. Het is als gezegd een zogeheten 1/5-komma stemming. Wat een komma precies is en waarom die in delen verdeeld moet worden, leren we door nog eens naar de kwintencirkel te kijken en een beetje aan wiskunde te doen. Om het ingewikkeld te maken: bij een middentoonstemming, zoals bij het Van Straten-orgel, is er sprake van een 1/4-komma stemming - maar dat is dan weer een ander komma dan in het Barokorgel! En dan te bedenken dat we bij het colloquium op 13 april gaan beluisteren hoe het Van Straten-orgel eigenlijk gestemd zou moeten worden, waarmee we een vierde stemming in het Orgelpark introduceren.

 

Wondertjes

Orgels zouden geen orgels zijn als ze zich niet ook een beetje verzetten tegen de natuurwetten. In theorie kunnen orgels met 1/5-komma stemmingen geen zuivere tertsen hebben, en toch heeft het Utopa Barokorgel daar een paar van. Hoe kan dat? Hoe werkt dat in vergelijking met de tertsregisters van het orgel? We gaan het horen...!

 

 

 

 


 

 

Terugkijken

De presentatie die als 'onderlegger' voor dit college is gebruikt, is hier nog eens te zien in de vorm van een film. Het voordeel daarvan is dat de muziekfragmenten er in staan. Als u een fragment iets langer wilt bekijken, pauzeert u eenvoudig de film. Klik op het plaatje hieronder om de presentatie te zien:

 

 

 

 

Organist: Maurits Bunt

Organist Maurits Bunt zette bladmuziek op de lessenaar, maar improviseerde ook:

- Utopa Barokorgel: Improvisatie over Kortjakje (op mijn verzoek)

- Utopa Barokorgel: Buxtehude: Toccata in d

- Van Straten-orgel: improvisatie over Psalm 80 

- Van Straten-orgel: muziek uit het Buxheimer Orgelbuch en van Hans Buchner 

- Utopa Barokorgel: Bachs 'Pièce d'Orgue'

- Utopa Barokorgel: Improvisatie (Preludium, Adagio en Fuga)

Word
Gast
vriend

Word GastVriend van het Orgelpark

Bezoek alle Orgelpark concerten voor slechts 80 euro per jaar. Daarmee helpt u ons om het orgel een nieuwe plaats te geven in het actuele muziekleven en geeft u jong talent de kans op te treden in een bijzondere ambiance.

Lees meer

Stichting Utopa actualiseert en stimuleert creatieve talenten van mensen

Lees meer
Muziekspeler
Kies een muziekstuk