College 1: Registers, Stops, Jeux!

Nadenken over het muziek begint in de Cursus Orgelkunde van het Orgelpark altijd met nadenken over klank. Over luisteren. De Cursus is daarom dit voorjaar meer dan ooit gewijd aan oefenen in luisteren naar klank: wie niet luistert, neemt immers niet waar. Een klank, een stuk muziek krijgt dan geen gestalte in ons voorstellingsvermogen, om een 19de-eeuwse term te gebruiken.

 

Waarnemen = waar nemen

Niet voor niets wees de 20ste-eeuwse filosoof Gadamer op de schoonheid van het woord 'waarnemen': wie waarneemt, geeft waarheid aan wat de zintuigen doorgeven, aan wat je ziet, voelt, proeft, hoort. Perspectief, diepte, zei Gadamer. En vooral ook: horizon. Die waarheid wordt niet alleen bepaald door de waarnemer - bepaald niet. Ook de componist van de muziek, de musicus die de muziek maakt, de maker van het muziekinstrument, die de klanken voor de musicus als het ware heeft 'klaargezet', het is ook hun waarheid die zich in muziek ontvouwt. Hun horizon verbindt zich met die van ons.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hans-Georg Gadamer (1900-2002)

 

 

Wortels

Daarmee wortelt de voorjaarscursus Orgelkunde van 2020 stevig in de bodem die in eerdere edities is voorbereid: we combineren luisteren met nadenken (over veel meer dan luisteren alleen). Om dat behapbaar te houden, geven we dit voorjaar de luisteroefeningen een praktisch theoretisch contrapunt: we gaan de orgelgeschiedenis door via het leren kennen en bestuderen van 'disposities'.

 

Dispositie

De dispositie van een orgel is de lijst registers van dat orgel. Met nog een paar bijzonderheden, zoals gegevens over stemming, toonhoogte, winddruk. Wat dat betekent komt uiteraard ook aan de orde. De dispositie is daarmee een bron van informatie over hoe een orgel vroeger klonk. Niet een definitieve bron, maar omdat klank zich alleen maar nu manifesteert, kunnen we helaas niet 'in vroeger' luisteren. Zo min als we naar morgen kunnen luisteren. Samen zijn dispositie en luisteren naar klank daarom de beste strategie  om klank van vroeger te verkennen en te leren kennen.

 

Beginnen bij het begin

We beginnen in college 1 bij het begin. Wat weten we van de de eerste orgels, dus uit de 3de eeuw voor Christus? Hoe ontwikkelde zich het orgel in de eeuwen daarna? Is het orgel eigenlijk ooit wel echt een kerkelijk instrument geworden? Of heeft het altijd ook klanken in zijn inborst gehad die voor de kerk eigenlijk niet nodig waren? U merkt aan de vragen al in welke richting we gaan denken: we gaan ons losweken van gangbare (voor)oordelen en een spannende wereld ontdekken.

 

 

 

Een van de door Jan de Rijk gesneden engeltjes met bazuintje van het orgel in Harkstede, bij Groningen, in 1696 gebouwd door Arp Schnitger. Klinkt het orgel anders wanneer je naar dit (tamelijk intensief kijkende) engeltje kijkt?

 

 

Uiteraard hoort bij het begrijpen van klank en dispositie ook het begrijpen van klank en uiterlijk. Waarom ziet een orgel met een bepaalde klank er zo en niet anders uit? Hoe bepaalt het visuele aspect wat we horen? Hetzelfde geldt voor de technologie in een orgel, dus hoe 'toets en pijp' met elkaar zijn verbonden. Hoe luister ik naar een orgel als ik weet dat computers in die verbinding een rol spelen? Nog een stap verder: wat neem ik waar in een klank of een stuk muziek als ik weet dat de maker ervan liever mathematisch dan intuïtief te werk ging? Om uiteindelijk uit te komen bij een diep filosofische vraag: kan ik voldoende weten om iets onbevangen waar te nemen? Of omgekeerd: moet ik wellicht minder weten om dat te kunnen?

 

Luisteren, lijken, rondlopen

Zo biedt genieten van orgels, ernaar luisteren, ernaar kijken, erin rondlopen, erover nadenken ook in 2020 weer meer dan voldoende reden om mee te doen met de Cursus Orgelkunde van het Orgelpark. Aan elk college werkt een organist mee; vandaag is dat Léon Berben, een van de grote namen uit de wereld van de oude muziek. Hij zal musiceren, maar zeker ook volop meedenken en meediscussiëren.

 


 

College 1 is inmiddels voorbij. Klik op de afbeelding hieronder om de presentatie die bij het college werd getoond nog eens te zien. Het bestand heeft de vorm van een film, zodat u steeds kunt pauzeren wanneer u een tekst of een foto wat langer wilt bekijken.

 

 

 

 

Word
Gast
vriend

Word GastVriend van het Orgelpark

Bezoek alle Orgelpark concerten voor slechts 80 euro per jaar. Daarmee helpt u ons om het orgel een nieuwe plaats te geven in het actuele muziekleven en geeft u jong talent de kans op te treden in een bijzondere ambiance.

Lees meer

Stichting Utopa actualiseert en stimuleert creatieve talenten van mensen

Lees meer
Muziekspeler
Kies een muziekstuk