College 5: GEANNULEERD (orgeltechniek)

De concerten en overige activiteiten in het Orgelpark zijn geannuleerd tot en met in ieder geval zaterdag 11 april. Ook college 5 (waarop de onderstaande tekst voorbereidde) en college 6 (excursie naar de Waalse Kerk) van de Cursus Orgelkunde 2020 gaan NIET door. De cursus is daarmee tot een eind gekomen. 

 

 

 

De cirkel is rond: we begonnen een paar weken geleden met nadenken over de 'uniekheid' van elk orgel, kwamen vervolgens tot het inzicht dat ook elke muziek uniek is, en begrijpen nu dankzij het denkwerk van Susanne Langer dat dat geen nadeel is – maar juist een geschenk. Bijvoorbeeld omdat je met muziek dingen kunt 'meedelen' die ver buiten het bereik van taal liggen, ook buiten dat van poëzie. Het fijne van Langer is dat ze strikt logisch argumenteert en dus zonder voorbehoud te volgen is. Zelf citeert ze Pratt om haar punt samen te vatten: 'Music sounds the way moods feel.' De morfologie van muziek en die van emoties zijn verwant.  

 

Natuurlijk vergaten we bij al dit denkwerk de praktijk niet. Vorige week deden we een luisteroefening en merkten hoe moeilijk het is alleen al het materiaal waarmee muziek wordt gemaakt – klank – waar te nemen. Ik gebruik hier met opzet die uitdrukking (waarnemen) omdat dat die naast de gewone betekenis ook een diepere betekenis kent: je neemt iets waar, je onderneemt een actie die ertoe leidt dat je iets 'waar' vindt. Denk aan Gadamer: door te luisteren identificeren we. De Viola di Gamba van het Utopa Barokorgel is zogezegd 'iemand anders' dan de Quintadeen; en toch merk je ook onderlinge verwantschap.     

 

 

 

Eén van opmerkelijkste orgelkundigen van de 20ste eeuw was Hans Henny Jahnn (1894-1959; ook beroemd geworden als auteur van verhalen en romans). Hij ontwierp en realiseerde onder meer dit orgel, dat nog altijd op zijn oorspronkelijke plaats staat in de Heinrich Herz-school in Hamburg. Al nadenkend over klank en de functie ervan gaf Jahnn het orgel een dispositie die uit 'vrouwelijke' en 'mannelijke' registers bestond. Overigens – huiswerkvraag! Welke oude bron heeft Jahnn gebruikt bij het ontwerpen van dit front? Het antwoord is te vinden in een van de presentaties van de afgelopen colleges.

 

 

 

Hoe het werkt

Meer dan slechts enkele studenten hebben me na de luisteroefening gevraagd uit te leggen 'hoe het nou toch zit met al die pijpen.' Daarover gaat college 5, niet in de laatste plaats omdat zo het meeste van wat we de afgelopen vier weken hebben behandeld op een elegante manier in de praktijk landt. We zullen het dus hebben over hoe pijpen werken, of het uitmaakt of ze van hout zijn gemaakt of van metaal, hoe je dat metaal maakt, hoe je de klankkleur van pijpen bepaalt door ze een bepaalde doorsnede te geven, of een bepaalde mondvorm – enzovoort. We zullen bovendien beleven wat 'winddruk' doet – in college 4 ontmoetten we die term al even. 

 

Klank als materiaal voor muziek

Hoe vervolgens een orgel klinkt, is daarmee echter maar voor een deel bepaald. De organist heeft er uiteindelijk de grootste invloed op: we hebben gemerkt hoe 'anders' bijvoorbeeld het Utopa Barokorgel zich gedraagt als er iemand anders op speelt. Dat het orgel slechts een machine is, zoals boze tongen telkens weer beweren, is dus niet waar en verraadt onwil het instrument serieus te nemen.

 

 

 

Jacques Derrida

 

 

 

Via die gedachte zullen we kort kennismaken met de Franse denker Jacques Derrida, die erop wijst hoe 'sporen' in ons denkverleden ons denken nu meebepalen. Eén van de spannendste inzichten die hij ons gaf, is dat een tekst veel dingen expliciet zeggen kan maar dat wat niet gezegd wordt ook meeresoneert. Hij adviseert ons als het ware goed te letten op het wit tussen de regels. Dat ook muziek baat heeft bij zo'n actieve 'waarneem-houding', spreekt bijna vanzelf. Derrida koppelt die actieve houding aan 'reticence': ‘Terughoudendheid, zoals je weet, is [...] bewust stil-houden zodat meer dan welsprekendheid [...] kan worden gehoord.' Huiswerkvraag 2 (de eerste staat onder de eerste foto hierboven): wat vindt u daarvan?

 

 

 

Word
Gast
vriend

Word GastVriend van het Orgelpark

Bezoek alle Orgelpark concerten voor slechts 80 euro per jaar. Daarmee helpt u ons om het orgel een nieuwe plaats te geven in het actuele muziekleven en geeft u jong talent de kans op te treden in een bijzondere ambiance.

Lees meer

Stichting Utopa actualiseert en stimuleert creatieve talenten van mensen

Lees meer
Muziekspeler
Kies een muziekstuk