2026 | College 4

De Cursus Orgelkunde staat in 2026 in het teken van de vraag hoe het orgel relevant is voor de 21ste eeuw. Geldt die relevantie slechts binnen groepen die het orgel al eeuwenlang onderdak verlenen (kerken) of er 'oude muziek' mee maken (historisch geïnformeerde musici), of maakt het orgel ook buiten die culturen een verschil?  Heeft het orgel wellicht zelfs iets te betekenen voor onze omgang met wereldproblemen als klimaatverandering, democratieslijtage en het opkomen van kunstmatige intelligentie?

 

De kern van het antwoord lijkt te schuilen in het gegeven dat culturen elk hun eigen vanzelfsprekendheden kennen, en dat de impuls die te bevragen binnen die culturen relatief gering is. Nadat we vorige week kennis maakten met de oproep van Peter Sloterdijk en Jürgen Habermas om Kants 'durf te denken!' tegen deze keer in alsnog serieus te nemen, leerden we vandaag van Donna Haraway hoe dat zelf denken ook op nieuwe manieren vorm kan krijgen.

 

Rosi Braidotti's streven naar 'perspectivisme' is een van die manieren. Eenvoudig gezegd komt het erop neer dat we elke situatie, elk hier en nu, door en door serieus nemen, zodat we niet alleen perspectieven via onze eigen cultuur waarnemen en creëren, en aldus oefenen in het afscheid nemen van universalisme – het idee dus dat de vanzelfsprekendheden die je eigen cultuur bepalen ook daarbuiten geldig zouden zijn. Braidotti benadrukt hoe anders dit perspectivisme georiënteerd is dan relativisme, dat uiteindelijk de valkuilgedachte 'alles is waardeloos' niet weet te vermijden. Ze zegt tegelijk Kant na: 'We must think!' Het herinnert aan wat Habarmas bepleitte: we moeten 'communicatief handelen', dus door samen denken, juist als we uit verschillende culturen komen, een basis vinden die we delen. 

 

We zagen vervolgens hoe musiceren op orgels nagenoeg ideale mogelijkheden biedt om in dit hier en nu zijn, samen denken, te oefenen: omdat elk orgel anders is, is elk musiceren, elke situatie waarin musici letterlijk muziek maken, een gebeurtenis die als zichzelf en om zichzelf relevant kan zijn, het regelmatig zelfs verdient als zelfstandig kunstwerk geïdentificeerd te worden. Door zo te luisteren – zo te 'musicken', zou Christopher Small zeggen – creëren we talloze artistieke perspectieven, die door hun diversiteit duidelijk maken hoe rijk de wereld kan zijn als we haar zo durven te kennen. 

 

Naar kunst kijken en naar muziek luisteren kan vervolgens dus wel degelijk ook ondernomen worden als oefening in het omgaan met de problemen van vandaag. Via een zijpad bedachten we dat daar niet alleen appolinische scherpzinnigheid bij nodig is, maar ook dionysisch genieten: Nietzsche waarschuwde dat het eerste hapert als het laatste wordt vergeten. 'Musicking' biedt als vanzelfsprekend toegang tot het oefenen van ook déze vaardigheid. Dat de daaruit volgende complexiteit van elk hier en nu groot kan zijn, is duidelijk; net zo duidelijk echter als het vermoeden dat 'staying with such trouble', om de titel van Haraway's beroemde boek te parafraseren, wel eens de beste manier kan zijn om in de wereld van vandaag niet direct tot hapklare brokken te reduceren – om integendeel haar met alles wat ze is en biedt te beleven – een woord dat hier inderdaad óók betekent dat we zo de wereld van het type leven te voorzien dat ze verdient. 

 

 

 

 

In orgels zoals dat van Zwolle staan de pijpen niet alleen in het front maar ook in het binnenwerk zo opgesteld dat pijpen die samen een terts laten klinken direct naast elkaar staan. Dat bouwer Arp Schnitger daarvoor koos duidt erop dat hij graag zuivere tertsen hoorde. Deze foto toont het binnenwerk van het orgel in de Oude Kerk in Amsterdam, dat precies net zo is opgebouwd. Het werd in 1724 gebouwd door Christian Vater, die in zijn jonge jaren voor Schnitger werkte. Foto: Orgelpark.

 

 

 

Onze excursie volgende week naar de Grote Kerk in Zwolle biedt de kans dit oefenen in de praktijk uit te proberen. Het klankconcept dat het orgel er na de restauratie van 1954 kreeg, en dat het wereldberoemd maakte, is verdwenen; in plaats daarvan krijgt het orgel – zo goed als mogelijk – het oorspronkelijke klankconcept uit 1721 terug. Wat denken we daar in bijzijn van het instrument van? Wat leren we als we ernaar luisteren? Hoe waarderen we de stemming die de klank bepaalt?  Hoe verhouden we ons tot klank uit het verleden? Kan klank eigenlijk wel 'uit het verleden' zijn? Enzovoort: de vragen en perspectieven buitelen op deze manier over elkaar heen. Het mag dus op het eerste gezicht vergezocht lijken om wereldproblemen en orgelproblemen in elkaars verlengde te leggen, maar dat zou zomaar eens gereduceerd kunnen worden tot tegenwerking uit een cultuur die dat onwenselijk vindt – zoals culturen waarin kunst vooral als versiering dient en verder geen pretenties dient te hebben. Zeker is in ieder geval dat onze middag in Zwolle een veilige ruimte opent om Braidotti's perspectivisme te oefenen, en ons zo óók de ruimte te gunnen te overwegen dat orgels inderdaad relevanter zijn voor de 21ste eeuw dan alleen binnen de omheiningen van religie en klassieke muziek.

 

Hieronder kunt u de presentatie die bij college 4 is gebruikt opnieuw bekijken. De presentatie heeft hier de vorm van een film, die u eenvoudig kunt pauzeren, bijvoorbeeld om een dia langer te bekijken. Er is gekozen voor het filmformaat omdat daarin ook de muziekvoorbeelden beluisterbaar zijn.