Het nieuwe Utopa Barokorgel: Koor & Orgel - Johann Sebastian Bach

Orgel & Vocaal

Dit concert wordt rechtstreeks uitgezonden door de NTR op radio 4

 

Musici

Studium Chorale o.l.v. Hans Leenders

Marcel Verheggen, orgel

 

Marcel Verheggen neemt het Utopa Barokorgel in gebruik met een ‘orgelmis’: hij begint met een groot Preludium van Bach, eindigt met de bijbehorende fuga, en speelt daartussenin indrukwekkende koraalvoorspelen; niet alleen van Bach maar ook van andere componisten. De koralen worden door Studium Chorale gezongen.

 

Programma

Johann Sebastian Bach (1685-1750)

- Praeludium G-groot (BWV 541) 

                                      

Johann Sebastian Bach

- Allein Gott in der Höh sei Ehr (BWV 676)

Michaël Praetorius (1571-1621)

- Allein Gott in der Höh sei Ehr

 

Johann Sebastian Bach

- Wir glauben all an einen Gott (BWV 680)

Johann Walther (1496-1570)

- Wir glauben all an einen Gott

 

Johann Sebastian Bach

- Christ, unser Herr, zum Jordan kam (BWV 684)

Johann Hermann Schein (1586-1630)

- Christ, unser Herr, zum Jordan kam

 

Johann Sebastian Bach

- Partita ‘Sei gegrüsset Jesu gütig’ (BWV 768)

- Motet ‘Jesu meine Freude’ (BWV 227)

- Fuga (BWV 541)

 

 

Programmatoelichting

Het eerste officiële concert op het nieuwe Utopa Barokorgel staat in het teken van Lutherse koralen, zowel in de vorm van koraalvoorspelen van Bach als in vocale vormen van zijn voorgangers. Het geheel wordt omraamd door een Preludium en Fuga van Bach dat in zijn leven een bijzondere rol heeft gespeeld.

In 1733 namelijk solliciteerde Bachs oudste zoon Wilhelm Friedemann naar de post van organist aan de Sophienkirche in Dresden, die beschikte over een kersvers Silbermann-orgel uit 1720. Bach schreef voor zijn zoon zelf de sollicitatiebrief en gaf hem voor het af te leggen proefspel ook iets mee: dit op hetzelfde papier geschreven overdonderend virtuoze Preludium en Fuga. Het stuk valt “Vivace” met de deur in huis: zo moet een orgel klinken! Opvallend zijn de moderne, Italiaanse trekjes: de beide “Bachen” wilden duidelijk laten horen dat ze bij de tijd waren en aan het hof van Dresden werd de Italiaanse muziek steeds meer mode. Ook de Fuga (die u dus pas aan het einde van het concert hoort) is een waar huzarenstukje, waarin Bach de harmonische spanning gestaag doet toenemen. Wilhelm Friedemann kreeg de job.

Van een geheel andere orde is het driestemmige koraalvoorspel “Allein Gott in der Höh’ sei Ehr”, een van de drie bewerkingen van Bach uit zijn “Dritter Theil der Clavier Übung”, ook wel eens zijn “orgelmis” genoemd. Bach gaf het werk zelf uit in 1739, het jaar waarin Leipzig 200 jaar luthers was. Het is een “triniteitslied”: de lutherse versie van het Gloria, dat achtereenvolgens God de vader, God de Zoon en God de Heilige Geest bezingt. Michael Praetorius is tegenwoordig hoofdzakelijk bekend als schrijver van het uiterst belangrijke Syntagma musicum, een geschrift met oneindig veel informatie over uitvoeringspraktijk, een intrumentenleer en nog veel meer. Maar ook als componist stond hij zijn mannetje.

Het door Luther geschreven “Wir glauben all an einen Gott” is eveneens een triniteitslied, de lutherse versie van het Credo. En ook dit koraalvoorspel van Bach stamt uit zijn “Dritter Theil der Clavier Übung”. Eigenlijk is het nauwelijks een koraalvoorspel te noemen, omdat de koraalmelodie niet, zoals in de meeste koraalvoorspelen wel, ergens in lange noten te horen is. Het is meer een grandioze fantasie over de beginnoten van het koraal. Johann Walther was de directe medewerker van Luther waar het de muziek betrof. Omdat hij als eerste een lutherse stadscantorij oprichtte wordt hij wel beschouwd als de “aartsvader” van alle cantors.

Het koraalvoorspel “Christ unser Herr zum Jordan kamm” komt ook uit de “Clavier Übung”. Het is een Catechismuslied: het leert de gelovige wat het betekent om gedoopt te worden. Het Jordaanwater wast onze zonden af en geeft ons een nieuw leven. Maar het is ook het doodswater, zwart en vol dreiging. Die dreiging heeft Bach meesterlijk verklankt in zijn gelijknamige cantate. Hier, in dit orgelstuk, ligt de nadruk veel meer op het nieuwe leven. De Jordaan kabbelt vrolijk en onbezorgd in de manuaalstemmen, die doen of ze krijgertje spelen. Terwijl de koraalmelodie in het pedaal ook ontdaan lijkt van iedere zwaarte. Wat een jeugdige Bach!

Johannes Eccard hoort ook bij de eerste generatie lutherse componisten. Hij werkte nog enige tijd in München onder Orlando di Lasso.

Tot slot drie meesterwerken van Bach. Allereerst zijn langste orgelwerk, de Partite diverse sopra ‘Sei gegrüsset, Jesu gütig’. Twintig minuten lang varieert Bach op het koraalthema en haalt daarbij alles uit de kast. Over het motet “Jesu, meine Freude” kun je een heel boek schrijven. Want waar moet je beginnen? Bij de prachtige symmetrische opbouw van het stuk waarin de koraaltekst wordt afgewisseld met een tekst uit de brief van Paulus aan de Romeinen? Bij de dubbelfuga “Ihr aber seid nicht fleischlich”, het hart van het stuk? Of bij de uiterst dramatische woorduitbeelding? Te veel om op te noemen. Het is een van die werken van Bach die je leven en je kijk daarop veranderen.
En dan moet die Fuga die hoort bij het Praeludium waar alles mee begon nog komen...

 

Biografieën

Studium Chorale is opgericht in 1972, en werkt vanaf 2005 als professioneel kamerkoor vanuit Maastricht. De bezetting varieert van circa 8 tot 40 zangers. Hans Leenders (1965) is artistiek leider van het professionele kamerkoor Studium Chorale en vocaal ensemble Cantatrix, artistiek adviseur van het Nederlands Gregoriaans Festival en het orgelfestival L’Europe et l’Orgue. Tevens is hij hoofdvakdocent orgel aan het Conservatorium Maastricht, dirigent van het conservatoriumkoor en gastdocent voor gregoriaans aan de Folkwang-Universität der Künste Essen. Hans Leenders is cantor-organist van de OLV basiliek te Maastricht (Séverin 1652 en Müseler 1765?) en titulair-organist van de Kopermolen te Vaals (Hilgers 1765). 

Marcel Verheggen (1961) studeerde orgel en muziektheorie aan het Conservatorium van Maastricht. Hij volgde cursussen bij onder anderen Luigi Ferdinando Tagliavini, Daniel Roth en Montserrat Torrent. Op internationale orgelconcoursen behaalde hij diverse prijzen voor zowel interpretatie als improvisatie. Marcel Verheggen is organist van de St.-Servaasbasiliek in Maastricht, orgeldocent aan het Conservatorium te Maastricht en verzorgt concerten en meestercursussen in binnen- en buitenland. Ook is hij adviseur van de Klokken- en Orgelraad, waar hij betrokken is bij nieuwbouw- en restauratieprojecten. Hij is lid van het CvON, het College van Orgeladviseurs Nederland, en examinator bij de LOTO, de Landelijke Opleiding tot Orgeladviseur.

Word
Gast
vriend

Word GastVriend van het Orgelpark

Bezoek alle Orgelpark concerten voor slechts 70 euro per jaar. Daarmee helpt u ons om het orgel een nieuwe plaats te geven in het actuele muziekleven en geeft u jong talent de kans op te treden in een bijzondere ambiance.

Lees meer
Muziekspeler
Kies een muziekstuk