Het nieuwe Utopa Barokorgel: Orgel & Ensemble - Kunst der Fuge

Orgel & Ensemble

Musici

Jan Willem Jansen, orgel

Gamba consort: The Spirit of Gambo

 

In zijn Kunst der Fuge geeft Johann Sebastian Bach in een weergaloze reeks fuga’s een overzicht van wat een componist met een eenvoudig thema kan doen. Meestal uitgevoerd op klavecimbel, maar vanavond op het Utopa Barokorgel én op vier gamba’s, door consort The Spirit of Gambo.

 

Programma

Johann Sebastian Bach (1685-1750)

- Die Kunst der Fuge

 

Programmatoelichting

Het oeuvre van Johann Sebastian Bach is “samenvattend”: Bach was gefascineerd door de muziek die hij uit andere streken en tijden leerde kennen, en bleek in staat om alle daarin toegepaste technieken nog eens extra glans te geven. Wie van nieuwe muziek hield, dweepte destijds dan ook liever met Telemann in Hamburg, destijds veel beroemder als componist dan de ingewikkeld componerende man uit provinciestad Leipzig.

Inmiddels weten we beter. Vooral op het punt van polyfone muziek: muziek die bestaat uit “stemmen” (“lijnen”) die zelfstandig zijn en toch zodanig samen klinken dat er eenheid ontstaat. Bij elke fuga die van Bach is overgeleverd, merk je al luisterend hoe die zelfstandigheid per stem steeds zodanig is dat het geheel zelf ook een eigen identiteit krijgt en behoudt – door Bachs polyfonie klinkt altijd harmonie heen. De fugavorm is het geschiktst om dat te kunnen constateren: fuga’s beginnen vrijwel altijd met één stem, die het (eerste) thema presenteert. Tegen elke noot (elk “punt” zei men eeuwen eerder) verschijnt daarna een andere noot (een “tegenpunt” dus), zodat de tweede stem ontstaat – enzovoort. Bach noemde elke fuga in Die Kunst der Fuge “contrapunctus”.

In Die Kunst der Fuge geeft Bach een overzicht van wat er met de fugavorm mogelijk is: op steeds hetzelfde themamateriaal maakte hij veertien maal een fuga en vier canons. Voor Bach was componeren, zoals hij bij zijn voorgangers had geleerd, een vorm van wetenschappelijk onderzoek doen. Muziek was er uiteraard om gehoord te worden, maar het noteren en lezen van structuren was nuttig om de mogelijkheden en eigenschappen van muzikaal materiaal te leren kennen. Voor wie zelf fuga’s wil componeren, kan Bachs Kunst der Fuge dus prima fungeren als was het een handleiding. 

Die Kunst der Fuge beweegt van eenvoudig naar complex. De eerste vier fuga’s zijn redelijk recht-toe-recht-aan, dan volgen er drie waarin het thema gecombineerd wordt met een spiegeling ervan, vervolgens zijn er vier fuga’s met meer dan één thema, dan twee fuga’s waarin het thema gespiegeld klinkt. Daarna klinken er vier canons, en tenslotte een fuga waarin Bach zijn eigen naam als thema heeft gebruikt: B-A-C-H, in Nederlandse notennamen Bes-A-C-B. Duidelijk is dat Bach Die Kunst der Fuge niet heeft voltooid; onduidelijk is – zeker bij een raadselachtig groot talent als het zijne – wat er eventueel nog had kunnen volgen

 

Biografieën

Jan Willem Jansen is een Nederlands/Franse klavecinist, organist en organisator. Jansen genoot zijn muzikale opleiding bij Jan Warmink, Willem Mesdag en Wim van Beek. In 1977 ontving hij zijn diploma van het Koninklijke Conservatorium in Den Haag cum laude, waarna hij zijn studie cembalospel voortzette bij Ton Koopman te Amsterdam en orgelspel bij Xavier Darasse te Toulouse. Jansen werd medewerker van Darasse aan het conservatorium van Toulouse en gaf daar orgel- en klavecimbelles. Jan Willem Jansen is oprichter van de afdeling oude muziek in het conservatorium van Toulouse.  Samen met Michel Bouvard is hij verantwoordelijk voor de Studie Orgel en Toetsinstrumenten. Jan Willem Jansen en Michel Bouvard richtten in 1996 het internationale festival 'Toulouse les Orgues' op – als eerbetoon aan Xavier Darasse.

The Spirit of Gambo, in 1986 opgericht door Freek Borstlap, speelt consortmuziek, een genre kamermuziek dat zijn hoogtepunt in de zeventiende eeuw vond. Het repertoire van The Spirit of Gambo beslaat de periode van de late renaissance tot en met de barok, van Diego Ortiz tot Marin Marais. Een groot deel van het repertoire van The Spirit of Gambo bestaat uit muziek van de Engelse componisten John Jenkins, William Byrd, Orlando Gibbons en Christopher Simpson. Het ensemble ontleent zijn naam aan de titel van een lied van Tobias Hume. De viola's da gamba van The Spirit of Gambo zijn gebouwd door één van de leden, Gesina Liedmeier. Deze viola's zijn over het algemeen wat groter dan gebruikelijk. Een grotere mensuur (de snaarlengte tussen de kam en de brug) maakt het gebruik van snaren van schapendarm mogelijk. Door het optimaliseren van dit instrumentarium met de oorspronkelijke besnaringen creëert dit ensemble haar eigen muzikale identiteit.

Word
Gast
vriend

Word GastVriend van het Orgelpark

Bezoek alle Orgelpark concerten voor slechts 70 euro per jaar. Daarmee helpt u ons om het orgel een nieuwe plaats te geven in het actuele muziekleven en geeft u jong talent de kans op te treden in een bijzondere ambiance.

Lees meer
Muziekspeler
Kies een muziekstuk